Kompastypen en gebruik

Om schommelingen te dempen zijn vrijwel alle moderne kompassen met vloeistof gevuld. Bij ouderwetse kompassen is soms een mechanische blokkering aangebracht om de naald tijdens niet-gebruik vast te zetten.

Het meest eenvoudige kompas heeft een draaibare naald op een vaste roos. Dit kompas kan voor een eenvoudige orientering op het noorden gebruikt worden.


Een iets geavanceerder kompas is het plaatkompas, waarbij de kompasdoos transparant is en draaibaar in een rechthoekige basisplaat gemonteerd is. De bodem van de kompasdoos is voorzien van evenwijdige strepen en een noordpijl en de rand van de doos is voorzien van een gradenverdeling. Dit kompas kan gebruikt worden om vooraf op een kaart een richting uit te zetten die dan in het veld afgelegd kan worden. De basisplaat wordt hiervoor op de kaart langs de te lopen richting gelegd, waarna de kompasdoos gedraaid wordt zodat de noordpijl naar het kaartnoorden wijst. In het veld wordt dan het hele kompas zo gedraaid dat de naald over de noordpijl staat. De basisplaat wijst dan in de op de kaart uitgezette richting.

Een plaatkompas kan uitgebreid worden met een peilspiegel, hier kan in het veld een punt gepeild worden waarna de kompasdoos wordt gedraaid zodat de naald samenvalt met de noordpijl. De spiegel maakt het mogelijk dit te doen terwijl het kompas horizontaal en gericht op het doel blijft. Op de rand van de kompasdoos kan hierna de richting afgelezen worden of er kan zoals bij een normaal plaatkompas meteen in de richting van het doel gelopen worden.
Scheepskompassen hebben meestal een schaalverdeling die meedraait. Op het kompashuis is hierbij een zogenaamde zeilstreep aangebracht, die overeen moet komen met de lengteas van het schip. Het schip kan nu zo gestuurd worden dat de gewenste koers tegenover de zeilstreep afgelezen wordt.

Een peilkompas heeft één of ander vizierinrichting waarmee een veraf gelegen punt “in de peiling” genomen kan worden. De constructie van het kompas is zodaning dat tegelijkertijd of achteraf de kompasrichting afgelezen kan worden.

Waarom zit er vloeistof in de kompasroos?
De vloeistof dempt de naald en zorg er dus voor dat de naald sneller stil staat en niet ‘overgevoelig’ reageert op de omgeving.

Kan die vloeistof bevriezen?
De vloeistof is geen water maar een soort olie die gegarandeerd vloeibaar blijft tot -20°.

Er zit een luchtbel in m’n kompas, kan dit kwaad?
Hangt ervan af. In de kompasroos zit een vloeistof die bij een bepaalde luchtdruk is ingebracht. Als je nu bijvoorbeeld gaat klimmen, neemt de luchtdruk af en kan de roos dus enigszins uitzetten. Het gevolg is dat er kleine belletjes in de roos kunnen komen omdat de vloeistof de roos niet meer volledig kan vullen. Dit beïnvloedt de werking van het kompas niet. Wanneer je weer afdaalt stijgt de luchtdruk, ‘krimpt’ de roos en verdwijnen de belletjes gewoon weer. Niets aan de hand dus. Er is pas sprake van een heuse luchtbel, als er een (minuscuul) gaatje in de roos zit en er dus vloeistof uit de roos kan ontsnappen. De bel verdwijnt dan niet en wordt in de loop der tijd alleen maar groter.